Berglopen

Mergel

In de omgeving van Riemst – Maastricht – Valkenburg bestaat de ondergrond uit een zachte kalksteensoort, die men in de volksmond “Mergel” noemt. De benaming is afkomstig van het Latijnse “Marga”, zoals de Romeinen het hier aangetroffen gesteente beschreven.

De benaming Mergelgrotten is eigenlijk een compleet foute benaming. Het gesteente dat hier werd ontgonnen is namelijk geen mergel, maar kalksteen. Tevens zijn het ook geen grotten die op natuurlijke wijze zijn ontstaan, maar groeves door mensenhanden gemaakt. Een correctere benaming is dus “Kalksteengroeves”.

Reeds in de Romeinse tijd werd dit gesteente ontgonnen voor 2 specifieke doelen. Enerzijds werd het losse mergelpoeder gebruikt ter bemesting van het veld. Anderzijds werd het ook ontgonnen als bouwsteen. Zo werden er mergelblokken aangetroffen in oude romeinse villa’s en waterputten. Ook de aanwezige vuursteen (silex) die men aantreft tussen het mergelpakket, werd door de romeinen gebruikt als bouwsteen. Een voorbeeld hiervan is de Romeinse muur te Tongeren die vervaardigd werd uit zowel mergelblokken als silex.

De mergelwinning in Romeinse tijden gebeurde voornamelijk via dagbouwontginningen, op plaatsen waar de kalksteenlaag dagzoomde en makkelijk bereikbaar was. Er word wel eens gesteld dat sommige ondergrondse groeves uit Romeinse tijden dateren, maar hiervoor is vooralsnog geen daadwerkelijk bewijs gevonden.

De eerste ondergrondse ontginningen voor mergel dateren wellicht uit de middeleeuwen, vanaf de 13e/14e eeuw. In deze periode stijgt de vraag naar mergel als bouwsteen die rond de 15e eeuw een eerste hoogtepunt bereikt. Voor het eerst wordt er in de regio op zeer grote schaal ondergronds mergel ontgonnen waarbij meerdere teams van blokbrekers op verschillende werkfronten aan het werk gingen. Daarnaast waren er nog tientallen andere mensen betrokken in deze ondergrondse industrie. Eerst had je de transporteurs die de zware karrenvrachten naar buiten brachten. Daar werden ze vervolgens op maat gekapt door de steenkappers om vervolgens naar hun eindbestemming vervoerd te worden. Dat gebeurde via sleepboten over het water, of met grote karrevrachten over land.

Deze middeleeuwse mergelindustrie resulteerde in enkele zeer uitgestrekte gangenstelsels met gangen tot ruim 14m hoog.

Ondergronds vind je tal van eeuwenoude tekeningen, inkrassingen en opschriften. Een van de alleroudste opschriften dat ook een datum vermeldt is het opschrift van Lambier Le Pondeur uit 1468. Dit opschrift werd in houtskool aangebracht en vermeldt dat de maker hier was op 19 augustus 1468. Om de echtheid van het opschrift te controleren werd er een staal genomen van de houtskool en werd deze in een labo getest volgens de C-14 koolstofdatering. De resultaten vermeldden dat de gebruikte koolstof om het opschrift te maken inderdaad uit dezelfde tijdsperiode stamt waardoor dit een van de oudste, bewezen, opschriften is in de Limburgse mergelgrotten. Ongetwijfeld zijn er nog oudere tekeningen of inkrassingen te vinden, maar zonder datum vallen deze nauwelijks te dateren.

Ontginningswijze

De ondergrondse mergel ontginning gebeurde volledig manueel. In de alleroudste ontginningen zien we dat de blokken volledig uitgekapt worden. Vanaf circa 14e/15e eeuw stapt men over tot het zagen van de blokken. Vandaag de dag zijn de handzagen vervangen door kettingzagen, maar de ontginningstechniek blijft ongewijzigd.

De ontgonnen kalksteen had op iedere locatie zijn eigen kenmerken. Vooral de “Zichenersteen” en “Sibbersteen” waren populaire bouwstenen omwille van hun zeer sterke kwaliteit. Op andere plaatsen was de mergel vaak poreuzer en breekbaarder. Hierdoor ontstonden er verschillende variaties op de standaard ontginningswijze. Zo kon men in de omgeving van Sibbe vaak grote blokken tot ruim 1m80 hoog ontginnen, zonder deze kapot vielen wanneer ze losgezaagd werden. In Kanne, waar de mergel veel zachter is, werden er veelal kleine blokken ontgonnen die meteen klaar waren voor transport.

Blokbreken in de Sibbergroeve:

Momenteel is er nog maar 1 mergelgroeve waar actief ondergronds mergel als bouwsteen wordt ontgonnen. Dit gebeurt door 2 blokbrekersfamilies die er hun eigen bedrijf hebben, namelijk Rouwet en Kleijnen.

Omwille van de hoge ontginningskost wordt de mergelsteen nog maar zeer zelden als alledaagse bouwsteen gebruikt, maar dient het voornamelijk voor de renovatie van oude historische gebouwen.

Gebruik van Mergel als bouwsteen:

 Bekende mergelgrotten:

Fotoalbum De Limburgse Mergelgrotten: